بعضی خاطره‌ها با یک روضه زنده می‌مانند؛ با صدای آرام مداحی در خانه، اشک‌هایی که بی‌اختیار سرازیر می‌شوند و جمع کوچکی که هر سال در روزهای فاطمیه دور هم جمع می‌شوند. این لحظه‌ها برای خیلی از خانواده‌ها بخشی از زندگی و باور دینی است؛ فرصتی برای نزدیک‌تر شدن به اهل‌بیت(ع) و زنده نگه داشتن یاد آن‌ها. اما گاهی میان شنیدن و دانستن فاصله‌ای می‌ماند؛ فاصله‌ای که شاید در شلوغی زندگی روزمره کمتر به چشم بیاید، اما پرسش‌های نسل تازه آن را پررنگ‌تر می‌کند. چطور می‌توان این پیوند عاطفی را عمیق‌تر و مجالس خانگی و هیئت‌ها را به فرصتی برای شناخت بیشتر تبدیل کرد؟
در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر علیرضا روزبهانی؛ مدیر گروه فرقه‌شناسی مرکز تخصصی کلام و فرق حوزه علمیه قم، عضو اندیشکده پندار در حوزه فرق و ادیان و مدرس مباحث فرقه‌شناسی، به این پرسش و نسبت میان محبت، معرفت و پاسداشت معارف فاطمی پرداخته‌ایم.
روضه‌های خانگی؛ فرصتی برای آموزش معارف فاطمی
حجت‌الاسلام والمسلمین روزبهانی با اشاره به توجه حضرت زهرا(س) به پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی مردم، این سیره را الگویی برای مجالس مذهبی امروز می‌داند و می‌گوید: حضرت زهرا(س) برای پاسخ دادن به پرسش‌های شرعی و اعتقادی افراد اهمیت زیادی قائل بودند. در روایتی، فردی برای پرسیدن مسئله‌ای چند بار به محضر ایشان مراجعه و از تکرار پرسش خود احساس شرمندگی می‌کند؛ اما برخورد حضرت نشان می‌دهد پاسخ‌گویی به نیازهای دینی مردم، کاری ارزشمند و مهم است. این موضوع نشان می‌دهد توجه به پرسش‌های مردم و برطرف کردن نیازهای اعتقادی آنان، در سیره حضرت جایگاه ویژه‌ای داشته است.
ایشان با پیوند دادن این سیره به ظرفیت روضه‌های خانگی، تأکید می‌کند: امروز هم در جلسات خانگی و مجالسی که به مناسبت‌های مذهبی برگزار می‌شوند، فرصت‌های خوبی برای آشنایی مردم با تاریخ اسلام و موضوعات دینی وجود دارد؛ اما به اندازه علاقه‌ای که برای شنیدن ذکر مصیبت دیده می‌شود، از این مجالس برای آموزش معارف استفاده نمی‌کنیم. در حالی که می‌توان این ظرفیت را جدی‌تر گرفت و برای آن برنامه‌ریزی کرد. مجالس عزاداری، در کنار زنده نگه داشتن یاد و مصائب اهل‌بیت(ع)، می‌توانند زمینه‌ای برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های شرعی و اعتقادی و آشنایی بیشتر با معارف دینی باشند.
از احکام و اعتقادات تا تاریخ اهل‌بیت(ع)
مدیر گروه فرقه‌شناسی مرکز تخصصی کلام و فرق حوزه علمیه قم برای توضیح چگونگی استفاده از این ظرفیت، به شیوه عالمان گذشته در منبرهای دینی اشاره می‌کند و می‌گوید: علمای بزرگوار گذشته وقتی برای سخنرانی به مسجد می‌رفتند، معمولاً ابتدا یک مسئله و حکم شرعی را مطرح می‌کردند، بعد به‌سراغ مسائل اعتقادی مانند توحید، نبوت، امامت، معاد و عدل می‌رفتند و در ادامه، مباحثی از تاریخ اسلام و زندگی ائمه اطهار(ع) را بیان می‌کردند. به این ترتیب، با موعظه و گفت‌وگو، اخلاق، احکام و اعتقادات که شاکله دین را تشکیل می‌دهند، برای مردم تبیین می‌کردند. می‌توان از این شیوه در مجالس امروز نیز استفاده کرد و در کنار ذکر مصیبت، بخشی از برنامه را به آموزش معارف اختصاص داد.
ایشان با اشاره به فاصله میان امکانات امروز و میزان آگاهی دینی، ضرورت برنامه‌ریزی برای آموزش را یادآور می‌شود: در گذشته ابزارهای انتقال دانش محدودتر بود و مشکلات بیشتری وجود داشت، اما با وجود این، گاهی دین‌داری مردم استحکام بیشتری داشت. امروز ابزارها و منابع در دسترس‌تر شده‌اند، اما میان سطح اعتقادی افراد و دانشی که برای فهم و دفاع از باورهایشان نیاز دارند، فاصله‌ای دیده می‌شود. این مسئله نشان می‌دهد صرف دسترسی به اطلاعات کافی نیست و باید از فرصت‌هایی مانند جلسات خانگی و مجالس مذهبی برای آموزش استفاده کنیم. البته این کار به برنامه‌ریزی جدی‌تر و منطقی‌تر نیاز دارد تا مطالب به‌صورت پراکنده و اتفاقی مطرح نشوند.
روشنگری فاطمی؛ شناخت دقیق مسئله
دکتر روزبهانی در پاسخ به پرسشی درباره الگوی روشنگری حضرت زهرا(س) در جریان مسجد و خطبه فدکیه، شناخت دقیق ابعاد مسئله را مهم‌ترین اصل در مواجهه با شبهات می‌داند و تأکید می‌کند: در حوزه نقد فرقه‌ها، یکی از ضعف‌های مهم ما این است که گاهی مسئله را به‌درستی نمی‌شناسیم. در بررسی حوادث مربوط به حضرت زهرا(س) نیز باید توجه کنیم که ایشان با وجود مظلومیتی که در آن ماجراها متحمل شدند، بر موضوع اصلی متمرکز بودند و در همان چارچوب حرکت می‌کردند. برای فهم این روش، باید ابعاد مختلف مسئله را شناخت و بر اساس همان واقعیت‌ها به تبیین و روشنگری پرداخت؛ نه یک قدم بیشتر و نه یک قدم کمتر.
ایشان با تأکید بر اینکه نقد منصفانه بدون شناخت دقیق ممکن نیست، توضیح می‌دهد: در حوزه فرق و جریان‌های اعتقادی، اگر بتوانیم موضوع را درست برای مردم تبیین کنیم و ضرورت‌ها و ابعاد آن را دقیق بشناسیم، می‌توانیم در همان مسیری حرکت کنیم که از سیره ائمه اطهار(ع)، به‌ویژه حضرت زهرا(س) می‌آموزیم. مشکل عمده این است که گاهی مسئله را درست نمی‌بینیم و پیش از شناخت آن، درباره‌اش قضاوت می‌کنیم. برای مواجهه صحیح با شبهات، باید ابتدا ادعاها و مبانی یک جریان را بشناسیم و بعد درباره آن توضیح بدهیم. روشنگری مؤثر از شناخت درست آغاز می‌شود، نه از واکنش شتاب‌زده.
فاطمیه و ضرورت شناخت مبانی اعتقادی
حجت‌الاسلام والمسلمین روزبهانی با اشاره به تفاوت دیدگاه بهاییت با باورهای اسلامی درباره انتظار و نیز ضرورت شناخت دقیق جریان‌های اعتقادی، می‌گوید: بهاییت خود را ادامه‌دهنده مسیر اسلام می‌داند اما درباره مسئله انتظار، دیدگاه متفاوتی دارد و انتظار به معنایی که در باور شیعه مطرح است، در این جریان جایگاه متفاوتی دارد. از سوی دیگر، یکی از ویژگی‌های ادیان الهی در طول تاریخ، مبارزه با طاغوت بوده و پیامبران بزرگ الهی با طاغوت‌های زمان خود مقابله کرده‌اند. این در حالی است که بهاییت در دوره‌هایی از حمایت امپراتوری روسیه و بریتانیا برخوردار بوده و این حمایت‌ها در ادامه تاریخ نیز در قالب حمایت آمریکا و برخی نهادهای اروپایی از این جریان ادامه یافته است. اگر بهاییت خود را ادامه‌دهنده ادیان الهی و اسلام می‌داند، باید نسبت این ادعا را با اصل ظلم‌ستیزی و مقابله با طاغوت در ادیان بررسی کرد؛ چراکه این دو موضوع با یکدیگر سازگاری ندارند.
این پژوهشگر دینی با تأکید بر اینکه مجالس فاطمیه نباید به عرصه طرح مکرر نام فرقه‌ها تبدیل شوند، یادآور می‌شود: لازم نیست مجالس فاطمیه و جلسات مذهبی را با طرح نام فرقه‌ها و بحث‌های حاشیه‌ای درگیر کنیم. اگر مفاهیم دینی را درست و دقیق منتقل کنیم، مخاطب می‌تواند با شناخت مبانی اعتقادی، ادعاهای مختلف را ارزیابی کند و تفاوت‌ها را بشناسد. مهم این است که مسئله را درست ببینیم و ابعاد آن را بشناسیم؛ همان طور که در بررسی سیره حضرت زهرا(س) نیز باید به موضوع اصلی توجه کنیم و از آن فراتر نرویم. تبیین درست معارف اهل‌بیت(ع) و اصول اعتقادی، خود زمینه‌ای برای شناخت انحراف‌ها و تشخیص تفاوت میان آموزه‌های اصیل دینی و ادعاهای جریان‌های دیگر فراهم می‌کند.
هیئت‌ها؛ فرصتی برای آگاهی‌بخشی به نسل جوان
حجت‌الاسلام روزبهانی با اشاره به توان هیئت‌ها در جذب جوانان، این ظرفیت را فرصتی مهم برای انتقال معارف دینی می‌داند و می‌گوید: هیئت‌ها به دلیل نوع فعالیت و ارتباطی که با جوانان برقرار می‌کنند، توان زیادی برای جذب این نسل دارند. امروز می‌بینیم که جوانان در بسیاری از موارد به هیئت‌ها توجه و حضور بیشتری دارند. این ویژگی، هیئت را به ظرفیتی مهم در حیات مذهبی تبدیل می‌کند؛ ظرفیتی که اگر به‌درستی از آن استفاده شود، می‌تواند در آشنایی نسل جوان با تاریخ اسلام و معارف اهل‌بیت(ع) نقش داشته باشد.
او با تأکید بر ضرورت آموزش مسئولان و فعالان هیئت‌ها، توضیح می‌دهد: استفاده درست از این ظرفیت به آن بستگی دارد که مسئولان، مدیران، مداحان و دیگر افرادی که در اداره هیئت نقش دارند، آموزش‌های لازم را دیده باشند. اگر خود این افراد شناخت کافی از موضوع نداشته باشند، نمی‌توانند آن را به‌درستی برای دیگران تبیین کنند. آنان باید حقایق تاریخی و دانش لازم را بیاموزند و بعد به مخاطبان منتقل کنند. فعالیت مذهبی زمانی می‌تواند اثرگذاری بیشتری داشته باشد که بر شناخت و آگاهی استوار باشد؛ به‌ویژه وقتی مخاطبان جوان هستند و با پرسش‌های مختلف روبه‌رو می‌شوند.
آموختن؛ لازمه عمل آگاهانه
این استاد حوزه، یادگیری را توصیه‌ای اساسی برای جوانان و همه کسانی می‌داند که در عرصه فعالیت‌های دینی حضور دارند و می‌گوید: توصیه من این است که تا حد ممکن بیاموزند. هیچ چیزی به اندازه آموختن نمی‌تواند انسان را به رستگاری و صلاح نزدیک کند. قرآن کریم می‌فرماید: «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَایَعْلَمُونَ»؛ آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟ همچنین در آیه یازدهم سوره مجادله بر جایگاه اهل ایمان و علم تأکید شده است: «یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ». بنابراین، باید برای یادگیری وقت گذاشت و پس از آموختن، وارد عمل شد. یکی از مشکلات این است که برخی افراد بدون آموزش کافی وارد فعالیت می‌شوند و همین مسئله می‌تواند به بروز خطا و مشکل بینجامد.
حجت‌الاسلام روزبهانی در پایان با اشاره به ظرفیت ایام فاطمیه برای تعمیق معارف دینی می‌گوید: بازخوانی سیره حضرت زهرا(س) فرصتی است تا در کنار بیان مصائب و فضائل ایشان، به اهمیت آگاهی و پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی مردم نیز توجه کنیم. همان طور که در سیره حضرت، رسیدگی به مسائل شرعی و اعتقادی جایگاه ویژه‌ای داشت، امروز هم می‌توان از ظرفیت روضه‌های خانگی و هیئت‌ها برای آموزش معارف اهل‌بیت(ع) بهره گرفت. اگر در کنار حفظ فضای عزاداری و تقویت محبت، برای شناخت دقیق‌تر مسائل دینی برنامه‌ریزی کنیم، این مجالس می‌توانند به افزایش آگاهی مخاطبان، به‌ویژه جوانان کمک کنند و زمینه مواجهه سنجیده‌تر آنان با پرسش‌ها و شبهه‌های اعتقادی را فراهم آورند.
نظر شما